Vis communicatie

Professor A. Stolk heeft het boek "Van vis tot vis communicatie in de viswereld" geschreven. Dit boek heeft een heel interessante inhoud. Professor A. Stolk schrijft over heel veel verschillende soorten cichliden en dan met name de cichliden uit Amerika. Ook heeft hij toch een artikel gemaakt over de communicatie over de Tropheus.



Bij de Afrikaanse cichliden Tropheus moorii uit het Tanganyika meer, die bijzonder agressief is en in groepsverband leeft, heeft zich een interessant kalmeringsgebaar ontwikkeld. Dit heeft vooral te maken met de kleurentaal maar dit wordt in een ander artikel op de website al besproken. Maar in verband met de gedragscomponent van het signaal moeten we er hier nog wat verder op ingaan.

Als de Tropheus moorii een gevecht aan gaat. Begint hij schokkend te zwemmen en stelt hij zich zo op, dat de rivaal de fel gekleurde dwarsband op de romp duidelijk kan zien. Die band kan binnen een seconde op volle kleursterkte komen, ook daardoor wordt de tegenstander ervan weerhouden om de aanval door te zetten en eventueel zelfs toe te bijten. Het kleursignaal (een gele band bijvoorbeeld) en de speciale manier van zwemmen (schokkend bewegen, in volle lengte voor de rivaal) vormt een teken voor de rivaal dat hij van verdere vijandelijkheden af moet zien. Overigens kan bij verwante varianten een rode band bijvoorbeeld hetzelfde effect hebben als de gele van een Tropheus moorii variant. Iets dagelijks wordt ook gezien bij de Tropheus duboisi gezien, die ook het speciale signaal presenteert en zich vervolgens afwendt.
Het is opmerkelijk dat bij cichliden in verband met het kalmeringsgebaar, het algemene systeem zonder meer werd doorbroken. Er zijn ook cichlidengroepen die dezelfde kleurpatroon heeft in beide geslachten. Dit wordt bij bijvoorbeeld substraatbroeders en muilbroeders aangetroffen. Substraatbroeders zijn als regel monogaam (1 mannetje paart zich aan 1 vrouwtje) De muilbroeders blijken seksueel dimorf te zijn (man en vrouw verschillen van kleurpatroon) en deze kunnen ook polygaam (één mannetje paart met meerdere vrouwtjes) zijn.

Om het kalmeringsgebaar te doen ontstaan, hebben deze cichliden het verschillende kleurpatroon in de vele eeuwen doen ontwikkelen. Bij muilbroedende cichliden komt het vaak voor, dat de man en vrouw dezelfde kleurenpracht bezitten, waardoor ze moeilijk te onderscheiden zijn. Nu zien mensen die ervaring hebben met deze cichliden vaak, dat de cichliden zelf wel heel goed de onderscheiding kunnen zien. Doordat de cichliden dit zelf wel goed kunnen zien krijg je dus de welbekende rangschikking van cichliden. Wat inhoud dat er 1 Alpha man ontstaat en uiteindelijk ook een Beta man. Hierna volgenen de rest van de groep. Deze rangschikking is goed te zien bij de Tropheus en Cyphotilapia soorten.

De signaaltaal die de leden van de groep uitstralen, zorgen ervoor dat ze elkaar individueel leren kennen. De cichliden kennen hun groepsgenoten hierdoor maar al te goed. Doordat ze hun groepsgenoten zo goed kennen, kunnen ze indringers maar al te goed onderscheiden. Deze indringers zullen dan ook zo snel mogelijk geweerd worden. Bij de gewone vissenschool zoals haring, kabeljauw of ansjovis is dit niet het geval. Bij de Tropheus spreekt men van een "gesloten groep". Om in zo'n gesloten Tropheus-groep een vreemd dier te integreren, blijkt bijzonder moeilijk te zijn. De nieuweling spreekt een andere signaaltaal en wordt als gevolg daarvan door de groepsgenoten unaniem geweerd. Een enkele maal kan het bij toepassing van allerlei trucs misschien nog wel eens lukken, maar de kans is groot, dat de immigrant zonder vorm van proces wordt gedood. Door zijn eigen soortgenoten nota bene. Dat is de reden waarom cichliden wel kannibalen worden genoemd. Laten we echter niet vergeten, dat we de schuldvraag niet in eerste instantie bij de cichliden moeten gaan zoeken, maar dat wij zelf (als aquariaan) de oorzaak zijn. Door het plaatsen van de dieren in te kleine aquaria bijvoorbeeld, of door voor hen een onnatuurlijke omgeving te scheppen.

De groep wordt bij Tropheus bepaald doordat de dieren elkaar individueel kennen. Toch blijkt dit niet de band te zijn, die hen voortdurend onder alle omstandigheden blijft binden. Het gevaar zou kunnen bestaan dat de groep door de grote mate van agressiviteit op een gegeven moment uiteen zou vallen doordat de leden voor elkaar op de vlucht gaan.
Dat doen ze in werkelijkheid gelukkig echter niet. Het kalmeringsignaal (de kleurband en het schokkend demonstratie zwemmen) is in wezen de samenbindende kracht waar men de betekenis zeker niet van moet onderschatten.
Het presenteren van de kleurband wordt ook bij verwante soorten gezien. Zoals al eerder aangegeven de Cyphotilapia, maar ook bij de Haplochromis, Paracyprichromis en Xenotilapia bijvoorbeeld.

Het kalmeringsignaal wordt doormiddel van een karakteristieke baltsbeweging te weeg gebracht. Dit balts gedrag worden meestal slechts alleen door de mannetjes uitgevoerd.

Ook de Tropheus maakt gebruik van de baltsbewegingen. Zowel de man als vrouw voeren deze bewegingen ook tijdens het kuitschieten uit. Dit kalmeringsgebaar blijkt dus in seksueel opzicht een belangrijk bewegingspatroon te zijn. Het kalmeringsgebaar is samengesteld uit een kleurkenmerk en een bewegingscomponent.
Het vrouwtje bij de Tropheus kan eveneens de kalmeringssignaal geven, wat ook wel nodig is aangezien ze even agressief is als het mannetje. Hierdoor is het mogelijk dat de vrouwtjes in één groep met de mannetjes samenleven, maar daardoor wordt tevens het seksuele dimorfisme verhinderd en konden geen verschillen in het prachtkleed ontstaan. Een seksueel gedragspatroon wordt hier dus gebruikt om agressieve leden binnen de groep te neutraliseren. Wil je meer weten over hoe het gedrag specifiek onder de cichliden zit? Lees dan het artikel "Het gedrag van cichliden".

Dit artikel werd mede mogelijk gemaakt door Patrick vd Laat van dwergcichlide.nl.